Gyda Llaw (From Western Telegraph)

Gyda Llaw

In our Welsh language column Gyda llaw (By the Way) Eifion Jenkins provides a list of words to assist Welsh learners.

MAE'N haf, mae'n amser sioeau mawr a gweithgareddau awyr agored. Does gyda ni ddim Eisteddfod yn agos i ni eleni, wrth gwrs, ac mae Maldwyn yn bell iawn i ffwrdd i lawer ohonon ni.

Ond mae criw diwyd bro'r Preselau, fel bob blwyddyn, yn cynnig rhywbeth werth ei weld ar Orffenaf 17, 18 a 19 ar Sgwr Maenclochog.

Carnabwth ydy sioe aywr agored Clychau Clochog fydd yn ail-greu ysbryd dyddiau cyffrous terfysgau Beca.

Bydd enwau y rhai sy tu l i'r sioe yn gyfarwydd iawn i ddilynwyr gweithgareddau cerddorol Sir Benfro - sgript gan Hefin Wyn, caneuon gan Tecwyn Ifan, Eifion Daniels, Seimon Morris, cyfarwyddwr David Hedley Williams a chynhyrchydd Derek Williams. Mae'r teitl yn dod o enw un o gymeriadau chwedlonol Gorllewin Cymru, Twm Carnabwth neu Thomas Rees.

O'i fwthyn llwm ar lethrau'r Preselau, arweiniodd fintai o Ferched Beca i ymosod ar dollborth Efailwen deirgwaith yn ystod haf 1839.

Roedd gwerinwyr yr ardal o'r farn mai gorthrwm oedd codi tollborth arall oedd yn costu'n ddrud wrth iddyn nhw fynd o gwmpas eu gwaith beunyddiol a hynny'n arbennig achos mai Thomas Bullin, y perchennog, fyddai'r unig un i elwa.

Ar l ddau ymgyrch liw nos yn erbyn a giat, gwnaeth 500 o brotestwyr chwalu'r giat am y trydydd tro liw dydd - a rhoddodd Bullin y gorau i'r syniad o gasglu tollau yn Efailwen. Penderfynodd y gwrthryfelwyr wisgo peisiau, siolau a bonedi am fod yna goel gwlad na fyddai gwragedd yn cael eu harestio. Yn l bob sn, Beca oedd enw'r wraig rhoddodd benthyg y pais i Twm Carnabwth a dyna sut cafodd ei brotestwyr eu henw.

Roedd Twm ei hunan yn ddigon o gymeriad, yn ogystal thipyn bach o ddirgelwch. Roedd arno fe enw am fod yn ymladdwr ffyrnig, tynnwr coes llawn hiwmor ac yn aelod selog hefyd o Gapel Bethel, Mynachlogddu.

Os oes digon o amser gyda chi cyn y sioe mae'n werth ymweld bedd Twm wrth ochr orllewinol y capel a darllen y penill coffa sy'n ychwanegu at y chwedloniaeth amdano ac sy'n tanlinellu ei ddigrifwch ei hun fel tynnwr coes.

Os nad yw hynny yn ddigon i godi awch bwyd arnoch chi, mae'n werth cyfeirio at y traddodiad hir a pharchus yn yr ardal am gynhyrchiadau o safon dros y blynyddoedd. Am ragor o wybodaeth neu i archebu tocynnau, cysylltwch 01437 532264 neu 532556.

Gweithgareddau - activities Diwyd - diligent Terfysgau - riots Chwedlonol - legendary Llwm - poor, simple Llethrau - slopes Tollborth - tollgate Gwerinwyr - country folk Gorthrwm - oppression Beunyddiol - daily Elwa - to profit Lliw nos - night-time Chwalu - to destroy Lliw dydd - in daylight Gwrthryfelwyr - revolutionaries Peisiau - petticoats Coel gwlad - popular belief Dirgelwch - mystery Ymladdwr - fighter Selog - zealous Tanlinellu - to underline Codi awch bwyd - to whet the appetitie